Latijn
Het Latijn was meer dan vijftienhonderd jaar de voertaal van onderwijs, kerk en staat in Europa. Daarom zijn er bij het RAZ diverse teksten te vinden in het Latijn. Dit informatieblad helpt u op weg om voor uw genealogisch onderzoek inschrijvingen in kerkboeken te begrijpen en het geeft handreikingen naar boeken en websites. Er worden geen overzichten gegeven van bijvoorbeeld de naamvallen en werkwoordsvormen. Hiervoor kunt u terecht in de literatuur die onder 'hulpmiddelen' worden genoemd.
1. De taal
De Latijnse taal is genoemd naar de Latini, de inwoners van de streek Latium (nu: Lazio) in Centraal Italië, waarin de stad Rome is gelegen. Het begon als een taal van een betrekkelijk kleine groep en heeft zich in de Oudheid gaandeweg ontwikkeld tot de voertaal van Zuid- en West-Europa en westelijk Noord-Afrika. Het is de basis geweest voor de huidige Romaanse talen. Terwijl in 476 het (west-)Romeinse Rijk viel, bleef de Romeinse cultuur bestaan. Het Latijn bleef in gebruik als taal van de kerk en liturgie, als taal van de kerk en de theologie, als taal van de administratieve en juridische documenten en als wetenschappelijke taal. Het Latijn werd een tweede taal.
De vorm van het geschreven Latijn van de vroege Middeleeuwen week af van het Klassieke Latijn, onder invloed van de mate van scholing van de auteurs, de invloed van ambtelijk en kerkelijk jargon en de invloed van de volkstaal. Karel de Grote zorgde ervoor dat op scholen weer het zuivere Latijn werd onderwezen. Enerzijds was de Karolingische Renaissance van belang voor het Latijn en de Latijnse literatuur. Anderzijds schiep het een kloof, omdat het verschil tussen de volkstaal en het Latijn werd geaccentueerd. Latijn werd de tweede taal naast de volkstaal en fungeerde als geleerdentaal, maar ook als taal van het recht en de poëzie. Humanisten confirmeerden zich aan de normen van het klassieke Latijn. Humanistenlatijn, ofwel Neolatijn, had in Nederland zijn hoogtepunt in de 16e en 17e eeuw. Ook nu nog wordt het Latijn gebruikt, bijvoorbeeld in poëzie en de rooms-katholieke kerk.
2. Cijfers, dagen en maanden
- De dagen worden aangeduid met rangtelwoorden, met de uitgang -o of -a. Bijvoorbeeld: quinto die / feria quinta, op de vijfde dag = donderdag.
- De maanden worden aangeduid in de tweede naamval (denk aan: op de vijfde dag van de maand januari).
- De jaren worden aangeduid met rangtelwoorden.
Cijfers
| telwoord | rangtelwoord op -o | ||
| I | unus | primo | 1 |
| II | duo | secundo | 2 |
| III | tres, tria | tertio | 3 |
| IV | quattuor | quartio | 4 |
| V | quinque | quinto | 5 |
| VI | sex | sexto | 6 |
| VII | septem | septimo | 7 |
| VIII | octo | octavo | 8 |
| IX | novem | nono | 9 |
| X | decem | decimo | 10 |
| L | quinquaginta | quinquagesimo | 50 |
| C | centum | centesimo | 100 |
| D | quingenti | quingentesimo | 500 |
| M | mille | millesimo | 1000 |
Dagen
| Solis | dominica | zondag |
| Lunae | feria secunda |
maandag |
| Martis | feria tertia |
dinsdag |
| Mercurii | feria quarta |
woensdag |
| Iovis | feria quinta |
donderdag |
| Veneris | feria sexta |
vrijdag |
| Saturnus | sabbattum | zaterdag |
maanden (2e naamval)
| Ianuarii | januari |
| Februarii | februari |
| Martii | maart |
| Aprilis | april |
| Maii |
mei |
| Iunii | juni |
| Iulii | juli |
| Augusti | augustus |
| Septembris, 7bris | september |
| Octobris, 8bris | oktober |
| Novembris, 9bris | november |
| Decembris, 10bris, xbris | december |
3. Genealogische termen
Hieronder staan de meest voorkomende termen die in de doop- trouw- en begraafboeken van de R.K. kerk in Zutphen en de R.K. Statie Eerbeek-Ter Horst staan. Zie onder het kopje hulpmiddelen voor uitgebreide woordenlijsten.
- LET OP: de personen die de doop-, trouw- en begraafboeken bijhielden, hadden hun eigen afkortingen en hielden zich niet altijd aan de juiste spelling. Daarnaast worden de (werk-)woorden niet altijd juist vervoegd. Aan de hand van onderstaande lijst is wel af te leiden wat de schrijver heeft bedoeld.
| Latijn | Nederlands |
|---|---|
| a me | door mij |
| anno domini | in het jaar van de Heer |
| babtisata est | zij is gedoopt |
| babtisati sunt | zij zijn gedoopt |
| babtisatus est | hij is gedoopt |
| coram me | ten overstaan van mij |
| defunctus | overleden |
| ecclesia | kerk |
| filia | dochter |
| filii | kinderen |
| filius | zoon |
| frater | broer |
| gemini, gemina | tweeling, tweeling (meisjes) |
| illegitimus | onwettig |
| legitimus | wettig |
| mater | moeder |
| matrimonium | huwelijk |
| contraxerunt matrimonium | sloten een huwelijk |
| matrimonio iuncti sunt | zijn in het huwelijk verbonden |
| matrina | meter |
| mors | de dood |
| improvisa morte | door een onvoorziene dood |
| munitus | voorzien van |
| nomine | uit naam van, met als naam |
| obiit | is gestorven |
| parentes | ouders |
| parochia | parochie |
| pater | vader |
| patrini | peter en meter |
| sacramentis munitus | voorzien van de sacramenten |
| onmibus extremis sacramentis | met alle laatste sacramenten |
| solemniter | plechtig |
| solemnizatum | ingezegend |
| supplevit | trad op in plaats van, verving |
| susceperunt | namen op, hebben ten doop gehouden |
| suscepit | heeft ten doop gehouden, was getuige |
| susceptores fuerunt / erant | de doopgetuigen waren |
| testes | getuigen |
| testibus | met als getuigen |
4. Hulpmiddelen
- Woordenboek Latijn/Nederlands of Middeleeuwslatijn.
- http://www.latijnnederlands.nl/ Voor dit digitale woordenboek is een licentie noodzakelijk. Het voor- en nawerk is gratis toegankelijk een geeft informatie over onder andere taal, telwoorden, maten, gewichten en munten, het schrift, naamvallen en de Romeinse kalender.
- http://www.xs4all.nl/~tonput/latijn/latidx.html
- Latijnse termen bij genealogisch onderzoek, informatieblad van het Nationaal Archief: http://www.nationaalarchief.nl/images/3_2063.pdf
- P.W.J. van den Berk, Latijn bij genealogisch onderzoek (Den Haag 1997). Te koop bij het CBG.
- Régis de la Haye, Latijnse woorden. Lijst van Latijnse woorden en uitdrukkingen voorkomende in de kerkregisters berustend in het Rijksarchief in Limburg te Maastricht (Maastricht 1983).
- Régis de la Haye, Afkortingen van het Nederlandse oude schrift (Maastricht 1983).
- A. Cappelli, Lexicon Abbreviaturarum; dizionario di abbreviature latine ed italiane; usate nelle carte e codici specialmente del medio-evo, riprodotte con oltro 14000 segni incisi (Milaan 1912). Een overzicht van afkortingen.
- F.L. Kesteman, ingeleid door J.E. Ennik en P. Brood, Practisyns woordenboekje of verzameling van meest alle de woorden in de rechtskunde gebruikelijk. (Groningen 1988 / Fotomechanische herdruk van een uitgave uit 1785).
- Constant de Koninck, Glossarium van Latijnse en Romeinse rechtstermen (Antwerpen/Apeldoorn 1993).
