| Informatieblad 016 Lenen |
|
|
| woensdag 02 december 2009 | |
InleidingAls u geïnteresseerd bent in een bepaald huis of familie kunt u mogelijk in leenboeken meer informatie vinden. Voor Zutphen en omgeving is het Register op de leenaktenboeken van het vorstendom Gelre en Graafschap Zutphen (Arnhem 1917) dan belangrijk. Dit register is te vinden in de bibliotheek van het Regionaal Archief Zutphen (RAZ). Hoewel de leenaktenboeken betrekking hebben op Zutphen en omgeving liggen ze in origineel bij het Gelders Archief in Arnhem (archiefnr. 0002: Leenkamer van Gelre en Zutphen 1326-1811) en niet bij het RAZ. Belangrijk is dat Brummen als enige gemeente aangesloten bij het RAZ onder het Kwartier van de Veluwe viel, de overige gemeenten hoorden bij het Kwartier van Zutphen. In dit informatieblad wordt uitgelegd wat het leenstelsel inhield en welke bronnen u wel en niet bij het RAZ kunt vinden. Het leenstelselIn de Middeleeuwen ontstond het feodale leenstelsel, waarbij een leenheer grond, goederen of rechten in leen kon geven aan een leenman. Vaak was de leenheer op zijn beurt zelf ook leenman van een andere, hoger in rang staande, leenheer. In ruil kreeg de leenheer de steun van de leenman bijvoorbeeld in tijden van oorlog. Veel leengoederen werden in de loop der tijd erfelijk. Het leenstelsel werd na verloop van jaren steeds meer slechts een registratie voor eigendom van leengoederen. Het leenstelsel werd in 1798 afgeschaft, de leenman werd eigenaar. In sommige gevallen is de leenadministratie nog tot 1811 bijgehouden. Naast leengoederen waren er ook vrije (of allodiale) goederen. Deze goederen vielen niet onder een leenheer, hoewel sommige vrije goederen opgedragen werden aan een leenheer en deze hetzelfde goed weer in leen gaf aan de voormalige eigenaar. Dit had voor de leenman voordelen bijvoorbeeld bij erfenis. Meer informatie over het leenstelsel is ook te vinden in Informatieblad 015 Heerlijkheden. Wat staat er in de leenboeken?De leenadministratie werd bijgehouden door een zogenaamde leenkamer of leenhof. In leenboeken (leenprotocollen) werd opgeschreven aan welke leenman welk stuk grond, huis of recht werd uitgegeven. Als u bijvoorbeeld meer wilt weten over een bepaald huis, kunt u in de leenboeken zoeken welke leenmannen achtereenvolgens dat huis in leen hadden. Van de leengoederen die in de loop van de tijd erfelijk werden, staat in de leenboeken aangegeven welk kind bij overlijden van de oude leenman de leen ontving. Hierdoor kunt u met behulp van de leenboeken genealogisch onderzoek doen tot ver terug in de middeleeuwen. Ook voor veldnamenonderzoek zijn de leenboeken heel geschikt. In de leenkamer werd bijgehouden wie welk leen in bezit had en of een nieuwe leenman zijn heergewaad wel betaald had. Een heergewaad is een gift die de leenman moest betalen als hij een leen voor het eerst ontving. Dit kon in de vorm van geld zijn, of in natura (bijvoorbeeld een paard). Ook kon het heergewaad meer symbolisch zijn. In de leenkamer werd een afschrift van de leenakte in chronologische volgorde in het leenprotocol of leenakteboek bijgeschreven. Soms werden toevoegingen uit latere jaren er tussen geschreven. De leenman kreeg vervolgens de originele akte: de bezegelde oorkonde van belening. In bijvoorbeeld een familiearchief of het archief van een instelling kunt u deze originele akte terugvinden (mits bewaard gebleven). In de leenboeken van de leenkamer is het afschrift van de akte opgenomen. De leenheer beschikte daarnaast soms over leenregisters. Deze registers waren geografisch ingedeeld. In zo’n register werd de akte in verkorte vorm weergeven en daarna volgde een lijst met opeenvolgende leenmannen die het goed in leen hadden. Voorbeelden van Zutphense bronnen bij het Gelders Archief en het RAZGelders Archief Veel leenaktenboeken of leenregisters over Zutphen en omgeving liggen bij het Gelders Archief in Arnhem, zoals:
Regionaal Archief Zutphen Ook het RAZ heeft enkele registers. Verder heeft het RAZ archieven van ontvangers van lenen (leenmannen), waar u het origineel van een akte in terug kunt vinden (mits bewaard). Hieronder volgen enkele voorbeelden:
Literatuur en websites
|