Inleiding
De meeste gemeenten in Nederland startten in 1850 met de aanleg van een bevolkingsregister. Dit register (bestaande uit meerdere boeken of delen) is gebaseerd op de volkstellingen die voor die tijd gehouden werden. Deze tellingen waren momentopnamen waarin geen veranderingen zijn bijgewerkt, vanaf 1850 gebeurde dat wel. Het bevolkingsregister werd in enkelvoud opgemaakt door de verschillende gemeenten. Het bevolkingsregister volgt iemand door de tijd van woonplek naar woonplek binnen de gemeente. Als iemand ging verhuizen naar een andere gemeente, werd de nieuwe woonplaats genoteerd, met de datum van vertrek. Ook een overlijdensdatum werd opgeschreven. Anders dan de akten van de burgerlijke stand, die de individuele burger betreffen, geeft het bevolkingsregister meteen een overzicht van een familie op één pagina.
In 1920 werden de vastbladige registers veelal vervangen door losse gezinskaarten. Vanaf 1939 kwam er een nieuw systeem: de persoonskaart. In 1994 schakelden gemeenten over op een geautomatiseerde bevolkingsadministratie: de Gemeentelijke Basis Administratie (GBA).
Naast het "basis"-bevolkingsregister waren er vaak ook andere registers zoals het dienstboderegister, gestichtenregister en het kazerneregister. Verder treft men bij de bevolkingsregisters hulpadministraties aan als chronologische registers van ingekomen en vertrokken personen en registers van verhuizingen binnen de gemeente. Ook registers met huisnummeringen en woningkaarten kunnen tot de hulpadministratie worden gerekend. In veel gevallen zijn dit soort registers tot ver in de 20e eeuw bijgehouden en worden zij bij het RAZ bewaard.
In dit informatieblad beperkt het RAZ zich tot het basis-bevolkingsregister en tot het jaar 1939 als de persoonskaart wordt ingevoerd.
Overzicht van bevolkingsregisters bij het RAZ
Het bevolkingsregister werd opgemaakt door de secretarie van de gemeente en behoort daarom feitelijk tot het zogenaamde secretarie-archief. Het RAZ beheert de bevolkingsregisters van de verschillende gemeenten om praktische redenen als afzonderlijke archieven met eigen inventarissen. Let op: deze inventarissen geven alleen een overzicht van de beschikbare delen en niet over individuele personen.
* Zie Informatieblad 006 Steden, dorpen en gehuchten voor een overzicht welke plaats tot welke gemeente behoort.
Wat staat er precies in?
Het bevolkingsregister heeft zich in de loop van de tijd voortdurend ontwikkeld, zowel wat vorm als wat inhoud betreft. Zo zijn er verschillende modellen in gebruik geweest. Waren de eerste nog vrij eenvoudig van opzet, de laatse modellen kennen wel 20 kolommen met gegevens.
Het is belangrijk te realiseren dat de registers informatie geven over een bepaald tijdvak. Na 10 of meer jaar werden de registers afgesloten. De gegevens uit de afgesloten registers noteerde men dan in de nieuwe delen. Een familie die lang op één adres of in één gemeente woonde, moet u dus in meerdere delen volgen.
In het algemeen kunt u de volgende inhoud verwachten:
| Kolomnr. |
Titel |
Toelichting |
| 1 |
Volgnummer |
Volgnummer van de inschrevene binnen het gezin of huishouden. |
| 2 |
Datum van inschrijving |
Datum van inschrijving in het register. Let op: in kolom 14 staat de inschrijving van de vestiging in de gemeente. |
| 3 |
Familienaam |
|
| 4 |
Voornaam/-namen |
|
| 5 |
Geslacht |
|
| 6 |
Relatie tot het hoofd van het gezin |
Met de vermeldingen in deze kolom is de familierelatie te herleiden. |
| 7 |
Geboortedatum |
|
| 8 |
Geboorteplaats |
|
| 9 |
Burgerlijke staat |
H=gehuwd; W=weduwenstaat; S=gescheiden |
| 10 |
Veranderingen in de burgerlijke staat |
|
| 11 |
Kerkgenootschap |
|
| 12 |
Beroep |
|
| 13 |
Adres |
In Zutphen werd het systeem straatnaam-huisnummer ingevoerd in 1896; in de overige gemeenten binnen het gebied van het RAZ pas (ver) in de 20e eeuw. Vaak is het genoteerde adres een wijkaanduiding met volgnummer. |
| 14 |
Datum van vestiging in de gemeente |
|
| 15 |
Vorige woonplaats |
|
| 16 |
Datum van vertrek uit de gemeente |
|
| 17 |
Waarheen vertrokken |
|
| 18 |
Overlijdensdatum |
|
| 19 |
Opgave omtrent het wettig domicilie |
|
| 20 |
Overige opmerkingen |
|
Lijst met afkortingen, stempels en aanduidigen
In de registers vindt u diverse afkortingen, stempels en aanduidingen. De meest voorkomende zijn:
| Afkorting, stempel, aanduiding |
Betekenis |
| D.B |
De persoon staat in het dienstboderegister (vrouwen én mannen). |
| Invaliditeitswet O.R. |
Wet ingevoerd in 1919. Gaf mensen bij invaliditeit een inkomen. |
| Landweer |
Reserveleger als vervanging van burgerwachten. |
| L.S. |
Landstorm: vrijwillige landmacht (niet te verwarren met de militaire eenheid van de Waffen-SS Landstorm die in 1944 werd ingevoerd). |
| N.v. |
Niet verwant aan het hoofd van het gezin. |
| Ongevallenwet |
Wet ingevoerd in 1901. Het was de eerste sociale verzekeringswet in Nederland. |
| Oud. Rente/O.R. |
Geeft aan dat iemand ouderdomsrente genoot. |
| P.K. |
Geeft aan dat van deze persoon een persoonskaart is gemaakt. |
Het gemeentearchief Den Haag heeft een lijst met afkortingen gepubliceerd op internet (PDF-bestand, zie pagina 4).
Raadpleging van de bevolkingsregisters en maken van een kopie
Het RAZ heeft vrijwel alle bevolkingsregisters verfilmd. De registers worden aangeboden op microfiches. Per gemeente zijn de fiches in ordners geplaatst. Deze ordners zijn vrij te raadplegen in de studiezaal van het RAZ. Originele delen worden slechts bij uitzondering ter inzage gegeven, bijvoorbeeld als een microfiche ontbreekt of erg slecht leesbaar is, dit ter beoordeling van de studiezaalmedewerker. De microfiches kunnen worden bekeken op readers. Een afdruk kan worden gemaakt met de readerprinter in het voorportaal. U mag zelf afdrukken maken. Op verzoek maakt de studiezaalmedewerker afdrukken voor u. U dient zelf de microfiches op de juiste plaats terug te zetten. De kosten voor het maken van een afdruk zijn:
Momenteel worden van enkele gemeenten de bevolkingsregisters gescand. De scans worden gekoppeld aan een index op naam en datum en zijn vrij te raadplegen in de voorouderdatabase op de website. Zie in het overzicht hieronder voor de actuele stand van zaken.
Zoeken in de bevolkingsregisters
Brummen
In zijn geheel doorzoekbaar en in te zien op de website van het RAZ. U kunt via de voorouderdatabase zoeken op voor- en/of achternaam en op geboortedatum. Via de webtoepassing "Inzien van bronnen" kunt u de delen geheel doorbladeren. Dat is vooral nuttig als u de bewoning van een wijk wilt reconstrueren. U kunt thuis gratis prints maken of opslaan.
Gorssel
In de studiezaal staat een index in boekvorm op naam over de periode 1861-1939. Hierin wordt verwezen naar de ordners met microfiches waarop de registers per deel (boek) verfilmd zijn en vervolgens het folionummer (bladzijdenummer). Over de periode vóór 1861 zijn geen bevolkingsregisters opgemaakt. Gezinskaarten zijn nooit door de gemeente Gorssel ingevoerd.
Laren
In de studiezaal staan twee ordners met daarin het bevolkingsregister van Laren op microfiche. Achter elke periode vindt u op microfiche een index ("klapper") op naam, waarin verwezen wordt naar de verschillende delen en bladzijdenummers. Ongelukkigerwijs begint het eerste deel met nummer 76. Het register is op wijk ingedeeld.
Lochem
Voor de gemeente Lochem is een papieren index op naam over de periode 1813-1921 beschikbaar in de studiezaal. Deze index is onderverdeeld in tijdsperiodes. Elke periode verwijst naar een deel (boek). Bijvoorbeeld deel 13 beslaat de periode 1831-1840. Het nummer van het deel vindt u terug op de microfiches. In de papieren index bij de lijst achternamen staat het bladzijdenummer waarop u verder kunt zoeken op de microfiches.
Verwolde
Het bevolkingsregister is toegankelijk middels een index op achternaam. De index bevindt zich voorin in het register. In 1854 ging de gemeente Verwolde op in de gemeente Laren. Het bevolkingsregister is opgenomen in archief van de Gemeente Verwolde (archiefnummer 1008) onder inv.nr. 252. Het is te raadplegen vanaf microfice.
Warnsveld
In zijn geheel doorzoekbaar en in te zien op de website van het RAZ. U kunt via de voorouderdatabase zoeken op voor- en/of achternaam en op geboortedatum. Via de webtoepassing "Inzien van bronnen" kunt u de delen geheel doorbladeren. Dat is vooral nuttig als u de bewoning van een wijk wilt reconstrueren. U kunt thuis gratis prints maken of opslaan.
Zutphen
Het bevolkingsregister over de periode 1842-1890 is geheel doorzoekbaar en in te zien op de website van het RAZ. Vanaf 1890 kunt u in de fiches alfabetisch zoeken op achternaam (in de studiezaal). Van 1922 tot 1939 zijn er gezinskaarten, alfabetisch geordend op gezinshoofd. De gezinskaarten zijn als scan gepubliceerd op de website. U kunt via de voorouderdatabase zoeken op voor- en/of achternaam en op geboortedatum. Via de webtoepassing "Inzien van bronnen" kunt u de kaarten alfabetisch doorbladeren. Ook de drie registers van het Garnizoen Zutphen over de periode 1877-1921 zijn op die manier ontsloten. Alle extra registers staan op microfiche in de studiezaal van het RAZ.
Openbaarheid en privacy
Alle registers tot 1939 zijn openbaar. Persoonskaarten berusten niet bij het RAZ en zijn niet openbaar. Via het Centraal Bureau voor Genealogie (CBG) is het wel mogelijk om een uittreksel te krijgen van een persoonskaart. Daarvoor dient u een aanvraagformulier te downloaden en op te sturen. Het RAZ bemiddelt niet bij het verkrijgen van gegevens uit persoonskaarten.
In de bevolkingsregisters kunnen gegevens voorkomen betreffende nog levende personen. De Wet Bescherming Persoonsgegevens stelt als voorwaarde dat gebruik van deze gegevens slechts is toegestaan ten behoeve van historisch, statistisch of wetenschappelijk onderzoek (ook het beoefenen van genealogie valt hieronder). Daarom vraagt het RAZ bij inzage van de registers op internet eerst uw naam en e-mailadres in te vullen, waarmee u verklaart dat u de persoonlijke levenssfeer van eventuele nog levende betrokkenen niet onevenredig zult schaden.
Valkuilen bij het onderzoek
- Naast de basisregisters zijn er extra registers waarin uw voorouder kan voorkomen, bijvoorbeeld de registers van dienstboden, schippers of van gestichten (krankzinnigeninstituten en bejaardenhuizen). Zie hiervoor de inventaris van het bevolkingsregister van de betreffende gemeente.
- Als een persoon verhuisde naar een andere gemeente dan werd zijn of haar naam doorgehaald in het bevolkingsregister. Kwam diezelfde persoon op een later tijdstip (maar binnen de looptijd van het register) weer op hetzelfde adres terug, dan werd die persoon nóg een keer op dezelfde bladzijde ingeschreven. Zo kan een persoon meerdere keren op één bladzijde in het register vermeld staan. Dit verschijnsel komt vooral voor bij knechten en dienstboden.
- Voor een volledig beeld van een familie moeten vaak meerdere registers worden ingezien. Bedenk dat het register over het tijdvak 1842-1861 géén informatie bevat over de periode ná 1860 en ook niet vermeldt dat er bijvoorbeeld kinderen uit 1820 zijn die vóór 1842 al uit het ouderlijke huis vertrokken.
- Het bevolkingsregister was een lopende administratie die voortdurend werd bijgehouden. Het wemelt dan ook van de mutaties die de overzichtelijkheid en leesbaarheid niet ten goede komen. Na een periode van 10 of meer jaar werden nieuwe registers aangelegd en werd de inhoud overgeschreven. Bekend is dat bij het overschrijven fouten zijn gemaakt.
- Bij het maken van een afdruk uit een vastbladig register staat niet vermeld uit welke periode en welke gemeente deze afkomstig is. Noteer voor een juiste interpretatie van de gegevens de periode en de gemeente.
Literatuur en websites
|
Archiefnummer 2062 Bevolkingsregister Brummen