• Wat zijn oud-rechterlijke archieven?
• Wat voor informatie bieden de oud-rechterlijke archieven?
• Zoeken in oud-rechterlijke archieven
• Oud-rechterlijke archieven in het werkgebied van het RAZ
• Valkuilen bij het onderzoek
• Begrippenlijst
• Literatuur en websites

Wat zijn oud-rechterlijke archieven?

Met oud-rechterlijke archieven bedoelt het RAZ de archieven die betrekking hebben op de rechtspraak vóór 1811. In dat jaar werd na de inlijving van de Nederlandse gewesten bij Frankrijk een piramidale en uniforme rechterlijke organisatie ingericht. Tot 1811 werd de rechterlijke organisatie in Nederland gekenmerkt door een grote verscheidenheid aan rechtskringen en hun bevoegdheden.

Gelderland was vóór het ontstaan van de Republiek aan het eind van de 16 eeuw verdeeld in vier kwartieren, daarna in drie. Het Kwartier van Zutphen was er één van. De rechtspraak was verdeeld over de steden en vrije heerlijkheden; het platteland was verdeeld in ambten. Het Hof van Gelre en Zutphen was de hoogste rechterlijke instantie in Gelderland.

In dit informatieblad wordt uitsluitend aandacht besteed aan de oud-rechterlijke archieven die betrekking hebben op het werkgebied van het RAZ.

Wat voor informatie bieden de oud-rechterlijke archieven?

Rechterlijke instellingen van vóór 1811 hadden verschillende competenties. Grofweg zijn de rechtskringen te verdelen in kringen met een lage jurisdictie en kringen met een hoge jurisdictie. Rechtskringen met de hoge jurisdictie hadden de bevoegdheid om misdaden waarop lijf- en onterende straffen stonden te behandelen. Deze competentie, waarbij tot maximaal de doodstraf mocht worden uitgesproken, noemt men de criminele rechtspraak. Rechtskringen die onder de lage jurisdictie vielen, beperkten zich alleen tot de twee andere competenties: de vrijwillige rechtspraak en de civiele rechtspraak.

Criminele rechtspraak
In deze categorie treft men zaken aan waarbij de wetgever uitging van díe gedragingen waarop een straf was gesteld en die ook daadwerkelijk tot een strafproces hebben geleid. Voorwerp van onderzoek was de verdachte in voorarrest. Het onderzoek was erop gericht achter de ware toedracht van het misdrijf te komen. De schriftelijke neerslag van dat onderzoek vindt u in de criminele protocollen, losse akten of registers van interrogatiën en attestatiën. Deze laatste boeken kennen we ook wel onder de naam kondschapboeken. Verder vindt u in deze categorie verbalen van de verhoren en sententieboeken. Onderzoek in deze categorie levert informatie op over bijvoorbeeld diefstal, mishandeling, verkrachting en fraude. De verdachten komen uit de eigen rechtskring, maar ook van daarbuiten. Daarbij valt dan te denken aan dagloners, landlopers en zigeuners.

Civiele rechtspraak
Ook wel aangeduid als contentieuze rechtspraak. Bij deze competentie neemt de rechtskring geschillen tussen twee of meerdere partijen in behandeling. Ook de eenvoudige strafzaken die met een boete konden worden afgedaan vallen in deze categorie. Van deze eenvoudige zaken werden geen procesdossiers aangemaakt, in het gunstigste geval zijn er protocolboeken aangelegd. Van de schriftelijke procedure zijn wel vele archiefstukken opgemaakt en bewaard. In de sententieboeken staan de gewezen vonnissen, in de gerichtsboeken is de procesgang opgetekend en in kondschapboeken vindt u getuigenissen en interrogatiën. De vervolging en tenuitvoerlegging van vonnissen en besluiten vindt u in verschillende protocollen als badingboeken, gichtenboeken en akten van panding. Verder is van een groot aantal zaken een afzonderlijk procesdossier opgemaakt. Deze zijn geheel of gedeeltelijk samengesteld uit de hiervoor genoemde protocollen. De onder de civiele jurisdictie vallende zaken zijn bijvoorbeeld schuldkwesties, erfeniskwesties en beledigingen.

Vrijwillige rechtspraak
Ook wel aangeduid als voluntaire rechtspraak. Bij deze rechtspraak gaat het om de registratie en afgifte van akten die particulieren op vrijwillige basis aan een gerecht voorlegden of van haar werden verlangd. Het zijn zaken die we vandaag de dag bij de notaris laten passeren. Daarom wordt deze categorie soms ook aangeduid als "oud-notarieel archief". De soort akten die u bij de vrijwillige rechtzaak aantreft, zijn bijvoorbeeld: borgstellingen, schuldbekentenissen, huwelijkse voorwaarden, (herroeping van) testamenten, vestiging en overdracht van renten, donaties, verkoop en transporten, morgengaven, volmachtstellingen, boedelscheidingen en boedelinventarissen, vidimussen en attestaties de vita. Het is met name deze zeer uitgebreide categorie die veel informatie geeft over onze voorouders, hun bezittingen en doen en laten.

Voor de periode ná 1811 wordt wat betreft de criminele en civiele rechtspraak verwezen naar de rechtbankarchieven die bij het Gelders Archief in Arnhem berusten. Voor de vrijwillige rechtspraak wordt verwezen naar de notariële archieven (zie Informatieblad 001 Notariële archieven).

Zoeken in oud-rechterlijke archieven  

Met behulp van inventarissen vindt u de weg in de oud-rechterlijke archieven. De inventarissen zijn ingericht volgens de indeling criminele, civiele en vrijwillige rechtspraak. Vervolgens wordt per competentie min of meer de procesgang gevolgd (bijvoorbeeld aanklacht, formulering van de eis, repliek, dupliek). De stukken die betrekking hebben op de processen zijn chronologisch geordend. In veel gevallen zijn er door de rechtskringen zelf al indexen ("tafels") met verschillende zoekingangen op de protocollen gemaakt. De losse (proces-)dossiers zijn vaak stuksgewijs beschreven op naam, onderwerp en datum. Door publicatie op internet kan gemakkelijk in de series dossiers worden gezocht.

Soms zijn door archiefstellingen, maar ook door onderzoekers zelf, zogenaamde nadere toegangen gemaakt zodat gemakkelijk op naam gezocht kan worden. De nadere toegangen kunnen als bijlagen aan de inventaris zijn toegevoegd, in getypte vorm of als fiche in de studiezaal aanwezig zijn of (op internet) gepubliceerd. De laatste ontwikkeling in het toegankelijk maken van deze archieven is het presenteren van scans op websites. De scans worden per gebied of periode gepresenteerd. Voor de regio Zutphen zijn met name de indexen en scans op de website genealogiedomein.nl interessant.

Oud-rechterlijke archieven in het werkgebied van het RAZ

In de regio Zutphen hebt u bij uw onderzoek te maken met de hieronder genoemde rechtskringen. Bij het lemma "gebied" is alleen het gebied genoemd dat in de huidige gemeenten Brummen, Lochem en Zutphen ligt.

Naam:	Oud-rechterlijk archief Zutphen
Gebied:	Stad Zutphen en directe omgeving.
Periode:	1389-1811.
Bewaarplaats en toegang:	Regionaal Archief Zutphen, archiefnummer 10,  inventaris.
Rechtspraak:	Criminele, civiele en vrijwillige rechtspraak.
Overige kenmerken:	Net voor het jaar 1200 kreeg Zutphen stadsrechten. Daarmee kreeg de stad zelfbestuur en kwam de rechtspraak in handen van het college van schepenen. In de 13e eeuw werd het systeem van schepenrichters ingevoerd: uit het college werden twee rechters voor de periode van twee jaar benoemd. De schepenbank kende verschillende functionarissen: de secretaris, de roededrager, de pander, de scherprechter en enkele boden. De schepenbank van Zutphen had als ressort de stad Zutphen,  landerijen in de directe omgeving en aan de westzijde van de IJssel het gebied De Mars. Heel bijzonder is het feit dat Zutphen de hoofdvaart kende. Omdat het als eerste Gelderse stad stadsrechten kreeg, werd Zutphen de "moederstad" voor veel andere Gelderse plaatsen. Bij ingewikkelde processen was een "dochterstad" verplicht aan de Zutphense schepenen een uitspraak te vragen.

Naam:	Scholtambt Zutphen.
Gebied:	Warnsveld, Warken, Leesten, Vierakker, Eefde, Wichmond, Vorden, Delden, Veldwijk, Mossel, Linde, Almen, Harfsen, Gorssel, Epse.
Periode:	1462-1811.
Bewaarplaats en toegang:	Regionaal Archief Zutphen, archiefnummer 338,  inventaris.
Rechtspraak:	Criminele, civiele en vrijwillige rechtspraak.
Overige kenmerken:	Het scholtambt Zutphen was in drie richterambten verdeeld: Vorden, Gorssel/Almen en Warnsveld/Wichmond. De ambten hadden te zamen maar één gericht dat door de scholt (gewoonlijk door een stadhouder vertegenwoordigd) en twee schepenen van de stad Zutphen werd gevormd. De richters waren door de scholt aangestelde suppoosten, evenals de onderrichters waarvan er in elk ambt één of meer werkzaam waren. De onderrichters zijn te vergelijken met veldwachters. Het archief van het richterambt Gorssel/Almen ontbreekt.

Naam:	Oud-rechterlijk archief van Heerlijkheid Dorth.
Gebied:	Kring van Dorth (gem. Lochem).
Periode:	1550-1810.
Bewaarplaats en toegang:	Regionaal Archief Zutphen, archiefnummer 5.059,  inventaris.
Overige kenmerken:	Het gericht bestond uit één richter en twee gerichtslieden.

Valkuilen bij het onderzoek

• De schriftelijke neerslag in protocollen van de civiele en criminele rechtspraak is niet altijd nauwkeurig gescheiden (bijvoorbeeld "vonnissen" in het oud-rechterlijk archief Zutphen).
• Omdat bestuur en rechtspraak vóór 1811 door dezelfde colleges gebeurde, is de schriftelijke neerslag van beide niet altijd even nauwkeurig gescheiden. Dit geldt zeer zeker voor de afdelingen rechtsspraak die uit de heerlijkheidsarchieven zijn afgescheiden en in de 19e eeuw als afzonderlijke archieven aan het rijk (provinciale archieven) zijn overgedragen.
• Het schrift van voor 1700 is moeilijk leesbaar. Bovendien worden er veel juridische begrippen gebruikt en is het woordgebruik in onze ogen erg ambtelijk en omslachtig, er wordt veel herhaald.

Begrippenlijst

Literatuur en websites

• Pieter van Wissing (red.), Geldersen gezocht. Gids voor stamboomonderzoek in Gelderland (Arnhem/Den Haag 1996).
• Brord van Stralen, Jeroen Kummer en Freek Pereboom (red.), Lezen in Geldersen Overijsselse bronnen. Gids bij oud schrift in Gelderland en Overijssel (Kampen 1998).
• W.F.M. Ahoud, Inventaris van het Oud-rechterlijk archief Zutphen 1389-1811 (Zutphen 1989). De inleiding schets uitvoerig de inrichting en werkzaamheden van de Zutphense schepenbank als gerechtelijke instelling.
• N.E. Algra en H.R.W. Gokkel (bew.), Fockema Andreae's rechtsgeleerd handwoordenboek (Groningen 1970).
• Rob van Drie, Nico Plomp en Aad van der Tang, Genealogie, van stamboom tot familiegeschiedenis (Utrecht/Den Haag 1988).
• J. de Graaf, "Enkele grepen uit het gerichtsprotocol der heerlijkheid Dorth", in: Archief III-4 (kerstnummer 1949) pag. 347-352.