• Inleiding
• De basis: series bouwvergunningen
• Andere bouwtekeningen van ná 1900
• Bouwtekeningen van vóór 1900
• Snel een bouwtekening vinden
• Kopiëren van een bouwtekening
• Valkuilen bij het zoeken
• Literatuur en websites

Inleiding

Een bouwtekening is een (detail-)tekening van een bouwwerk, waarop alle afmetingen, de samenstelling en dergelijke zijn aangegeven, voor gebruik op het werk bestemd (Van Dale Groot woordenboek der Nederlandse taal). Bij het RAZ wordt bij het begrip bouwtekening vaak als eerste gedacht aan de tekeningen die een bijlage zijn bij de bouwvergunningen. Hoewel in de 19e eeuw al sprake was van verplichte bouwaanvragen, vergezeld van een tekening (in Zutphen volgens verordening uit 1867), zijn de series bouwtekeningen eigenlijk pas vanaf de invoering van de Woningwet in 1901 aangelegd. Na lezing van dit informatieblad weet u dat bouwtekeningen nog in veel meer archieven, publicaties en collecties te vinden zijn.

De basis: series bouwvergunningen

Bouwtekeniningen zijn bijlagen bij de bouwvergunningen die een gemeente verstrekt. Na een wat aarzelend begin na de invoering van de Woningwet in 1901 waarbij gemeenten werden verplicht een bouwverordening op te stellen, kan worden gesteld dat van in principe alle verstrekte vergunningen de dossiers zijn bewaard. In de dossiers zijn dan de aanvraag, eventuele nadere correspondentie, de goedkeuring en in bijna alle gevallen tekeningen opgeborgen. Overigens is het bewaren van deze dossiers niet verplicht. Niet zozeer om de juridische maar meer om de cultuur-historische waarde is het een goede gewoonte de bouwvergunningen permanent te bewaren. Dossiers van bouwaanvragen waarvoor géén vergunning is verstrekt, zijn vernietigd.

De series bouwvergunningen zijn aangelegd door de archiefafdelingen van de gemeenten. Er circuleerden meerdere exemplaren van een tekening bij verschillende afdelingen van de gemeente. Naast de ingekomen bouwaanvraag met tekening voor B&W werden ook tekeningen doorgestuurd naar de afdelingen Bouw- en Woningtoezicht, de Welstandscommissie en Brandweer. Door de archiefafdeling wordt alleen de met het besluit van B&W gewaarmerkte serie bewaard.

Feitelijk moeten de dossiers conform de Archiefwet 1995 na 20 jaar worden overgebracht naar een archiefbewaarplaats, waardoor ze openbaar en voor iedereen vrij te raadplegen zijn. In de praktijk blijven de series bouwvergunningen om praktische redenen veel langer berusten bij de lopende administratie van de gemeente. Op aanvraag zijn de dossiers aan de balie van het gemeentehuis in te zien.

De series bouwvergunningen die bij het RAZ berusten, zijn toegankelijk gemaakt in de bouwvergunningendatabase. Per gemeente en op straatnaam kan een adres worden gevonden. In de detailbeschrijving staat vermeld in welk jaar de vergunning is aangevraag en verstrekt, wat het doel was van de aanvraag en of er tekeningen in het dossier zijn opgenomen.

Overzicht van series gemeentelijke bouwvergunningen in de regio Zutphen.

Andere bouwtekeningen van ná 1900

In gemeentelijke archieven
Veel gemeenten hadden de gewoonte om bouwtekeningen van zogenaamde "gemeentelijke eigendommen" niet op te nemen in de series bouwvergunningen maar in het archief van het gemeentebestuur (ook wel secretarie-archief genoemd). Het gaat dan om bijvoorbeeld tekeningen van openbare schoolgebouwen, sporthallen en bruggen. Ook tekeningen van woningen van grote bouwprojecten (bijvoorbeeld de Zuidwijken in Zutphen) of van woningen die betrokken zijn bij stadsvernieuwingen (bijvoorbeeld de blokbouwinventarisatie van de Zutphense binnenstad in 1974) berusten in de archieven van het gemeentebestuur. Gemeenten hebben soms ook huurwoningen in hun bezit. Bouwtekeningen van deze panden berusten eveneens in de archieven van de gemeentebesturen.

• archievenoverzicht > uitgebreid zoeken > selecteer gemeente en onderwerp=openbaar bestuur.

In Zutphen is de Dienst Openbare Werken (ook: Publieke Werken of Gemeentewerken) als een zelfstandige archievormer beoordeeld met een eigen inventaris. In dit archief treft u voornamelijk werktekeningen aan van gemeentelijke objecten als schoolgebouwen, bruggen en havens.

Bijzondere gebeurtenissen of projecten kunnen leiden tot het inrichten van een eigen archief. Zo werd in Zutphen - als zwaar getroffen stad tijdens de Tweede Wereldoorlog - het Bureau Wederopbouw ingesteld dat een eigen archief heeft nagelaten.

Tenslotte kennen enkele gemeenten een collectie afgebroken of gesloopte panden:

• Collectie Gesloopte Panden Lochem (archiefnummer 1.093).
• Collectie Gesloopte Panden Warnsveld (archiefnummer 3.035).
• Collectie Gesloopte Panden Gorssel (archiefnummer 5.068).
• De Collectie Gesloopte Panden Zutphen is inmiddels geïntegreerd in de serie bouwvergunningen.

In particuliere archieven
Het Regionaal Archief Zutphen beheert een aantal particuliere archieven waarin uit de aard van de doelstellingen of werkzaamheden stelselmatig bouwtekeningen zijn opgenomen. Enkele voorbeelden:

• David Evekink Exploitatiestichting (tekeningen van voornamelijk arbeiderswoningen en de zogenaamde Oostenrijkse woningen aan de Deventerweg te Zutphen).
• Stichting Wijnhuisfonds (een instelling die sinds 1927 historisch waardevolle woningen in Zutphen restaureert).
• Architectenbureaus Meijer te Brummen, Sobel te Zutphen en Warnaar te Warnsveld.
• Notariële archieven.

Natuurlijk kunnen incidentele tekeningen in allerlei archieven voorkomen. Denkt u eens aan de pachtboerderijen die het Oude en Nieuwe Gasthuis (archiefnummers 110, 407 en 409) had in de omgeving van Zutphen. Hetzelfde geldt voor Stichting Het Bornhof (archiefnummers 83, 420 en 427). Het archief van de Familie Colenbrander en de erven Van Sytzama (archiefnummer 210) bevat dossiers die betrekking hebben op boerderijen in Brummen en in het bedrijfsarchief van de Handelsonderneming Reesink zitten tekeningen van bedrijfspanden in Amsterdam, Rotterdam en Zutphen.

In literatuur en documentatie
Het RAZ beschikt over een uitgebreide bibliotheek en collectie documentie. In veel publicaties over gebouwen, wijken en dorps- en stadsgezichten zijn ter illustratie bouwtekeningen gebruikt en verklaard. Ook in biografieën, familiegeschiedenissen en genealogieën worden deze afbeeldingen van woningen opgenomen.

• Catalogus bibliotheek RAZ > trefwoorden "bouwkunst" en "bouwkunde".

Bijzondere aandacht verdient de documentatie die de werkgroep Bouwhistorie van de Historische Vereniging Zutphen (archiefnummer 373) heeft opgebouwd. Bijna 200 historische panden in de Zutphense binnenstad zijn uitgebreid beschreven met gebruikmaking van alle beschikbare bouwtekeningen.

Bouwtekeningen van vóór 1900

Ook vóór de invoering van de Woningwet in 1901 werden er bouwtekeningen gemaakt. In Zutphen gold zelfs vanaf 1867 een verordening die het aanvragen van een vergunning vergezeld van een tekening verplicht stelde. Helaas zijn deze tekeningen niet stelselmatig bewaard en opgeborgen. In voorkomende gevallen zijn de tekeningen uit de serie ingekomen stukken van het archief van het gemeentebestuur (archiefnummer 2) gehaald en als een aparte eenheid (dus zonder de bijbehorende administratie) toegevoegd aan de Kaartencollectie Zutphen (archiefnummer 374). Momenteel wordt deze collectie gedigitaliseerd en toegevoegd aan de beeldbank.

Bijzondere aanbeveling verdient de tentoonstellingscatalogus Bouwtekeningen uit het Zutphense Gemeentearchief 1800-1878.

Ook voor de meeste historische bouwtekeningen uit de gemeenten Brummen, Gorssel, Laren, Lochem en Warnsveld geldt dat ze in een eerder stadium uit de archieven zijn gelicht en als afzonderlijk object zijn opgenomen in de respectievelijke kaartencollecties. Toch kunnen er ook nog tekeningen voorkomen in de series ingekomen brieven van de archieven van de gemeentebesturen.

Snel een bouwtekening vinden

• Het snelst vindt u een tekening door rechtstreeks te zoeken in de database van de series bouwvergunningen die het RAZ beheert. Grote kans dat uw tekening in deze index is terug te vinden.
• Mocht u uw gewenste tekening niet vinden of wilt u méér gegevens, dan kunt u met behulp van de toepassing "snel zoeken door alle databases" op de beginpagina van deze site met één zoekopdracht alle digitale bestanden doorzoeken. Houdt u er rekening mee dat alleen de archieven en collecties die digitaal ontsloten zijn, worden doorzocht.

Kopiëren van een bouwtekening

De bouwtekeningen van het RAZ zijn archiefstukken en worden niet uitgeleend. Wel kunnen de tekeningen - mits ze in goede materiële toestand verkeren, dit ter beoordeling van de studiezaalmedewerker - meteen worden gekopieërd op formaat A4 of A3. Sommige series tekeningen zijn verfilmd. Een afdruk wordt dan vanaf de film gemaakt. Het maken van kopieën groter dan formaat A3 besteedt het RAZ uit. Het is niet mogelijk om op afstand (per e-mail of telefoon) een bestelling te doen. In toenemende mate plaatst het RAZ tekeningen op de beeldbank. Deze gedigitaliseerde tekeningen kunt u alleen via de webshop die gekoppeld is aan de beelbank bestellen.

Valkuilen bij het zoeken

• Als uw huis ooit een ander adres/huisnummer heeft gekregen, kan het vinden van een bouwtekening soms behoorlijk lastig zijn. Huisvernummeringen komen bijvoorbeeld voor als een straat opnieuw is ingericht, bijvoorbeeld ten gevolge van verwoestingen ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Het kan zijn dat u moet zoeken op het oude adres/huisnummer, maar net zo goed kan het zijn dat de administratie is aangepast aan de veranderde situatie.
• De bouwtekeningen van woningen die onderdeel zijn van een rijtje of complex, werden meestal geplaatst bij het laagste huisnummer. Ook kan het zijn dat aan op de bouwvergunning het gehele rijtje werd vermeld, bijvoorbeeld Bachstraat 9-43 te Brummen.
• Bij grotere projecten werden tekeningen van hetzelfde type woning maar met een andere straatnaam op één adres bewaard, meestal op de alfabetisch eerste straat. Een voorbeeld zijn de woningen in de zogenaamde Zuidwijken te Zutphen.
• Bij een grenswijziging tussen gemeenten moesten de bouwvergunningen worden overgedragen van de oude gemeente naar de nieuwe gemeente waartoe het pand behoort. Of deze complexe administratie altijd goed is doorgevoerd, is soms onduidelijk. Mocht u uw tekening tegen uw verwachting in niet aantreffen bij de nieuwe gemeente, zoek dan ook eens in de series van de oude gemeente.
• Zoekt u een bouwwtekening van een (voormalig) gemeentelijk object, bijvoorbeeld een openbare school, dan moet u (ook) de archieven van het gemeentebestuur raadplegen.
• Nog lang niet alle archieven die het RAZ beheert, zijn geïnventariseerd. Bij een zoekvraag in de databases krijgt u dus een onvolledig resultaat. Een andere probleem bij digitaal zoeken is dat niet alle tekeningen op adres zijn ontsloten. Tekeningen van woningen aan de Mr. Aalbersestraat kunnen bijvoorbeeld zijn beschreven als tekeningen van woningen in de Staatsliedenbuurt.

Literatuur en websites

• B. Looper en B. Kuijs, Bouwtekeningen uit het Zutphense Gemeentearchief 1800-1878 (Zutphen 1988).